«Аднойчы мы хакнулі пошту літаратурнага конкурсу»

– пісьменніца Таццяна Заміроўская пра час і пра сябе

12.05.2020

Автор: Андрей Диченко

Фото: Furkan Uzunsac

Пераклад: Палiна Забела

Новая кніга пісьменніцы Таццяны Заміроўскай «Зямля выпадковых лікаў» выканана ва ўмоўным «фантастычным» жанры. Крытыкі расійскай літаратурнай прэміі Нацбест параўналі прозу Таццяны з творчасцю пісьменніцы Уршулі Ле Гуін, беларускі літаратурны часопіс «Мiнкульт» уключыў некалькі тэкстаў з кнігі ў будучы выпуск (прысвечаны якраз навуковай фантастыцы). Але проза Заміроўскай выходзіць за якія-небудзь строгія стылістычныя рамкі. Часткова гэта звязана з яе амерыканскім бэкграундам (пераезд у ЗША і вучоба ў Bard College), часткова – са светапоглядам, які цяжка класіфікаваць. У інтэрв'ю Таццяна шмат распавядае пра перамяшчэнні ў прасторы, родным горадзе і моўных канструктах, якія і фарміруюць яе творы.

Андрэй: Апошнія пяць гадоў ты жывеш за акіянам. Які бэкграўнд на цябе ўплываў у Беларусі, а які ў ЗША, калі сфакусавацца выключна на творчасці?

     Таццяна: Уздзеянне на творчасць прыроды – гэта адно, а геапалітычная абумоўленасць – іншае. Да таго ж, на змену стылю і тэматыкі тэкстаў паўздзейнічала і вучоба ў ЗША. У Беларусі мне як аўтару хацелася фармуляваць глабальна, пашыраць кантэкст. У Нью-Ёрку ж, як у пункце максімальна глабальнага кантэксту, неабходна адваротнае: факусіроўка, накіраваная ўвага, лакалізацыя, дакладнасць.

Наогул у Нью-Ёрку ў мяне з'явілася планетарная клаўстрафобія. У літаральным сэнсе: я раптам зразумела, як шмат людзей жыве ў нейкай малюсенькай прасторы, з якой няма куды дзецца і куды схавацца ад чагосьці глабальнага.

А: Ці бывала з табой такое, што мінскія або барысаўскія краявіды ты сустракала раптам на іншым кантыненце, у іншых гарадах?

     Таццяна: Я часта бачу прывідныя праявы Беларусі і Мінска ў ЗША, але вось Барысаў бачу рэдка. Таму я па ім і сумую. Аказваецца, гэта праўда, што ў адрыве ад радзімы адчуваеш тугу толькі па родным горадзе. А Мінск трыгерыць мяне адусюль. Апошні раз убачыла з акна цягніка, прыпынілі ў Вашынгтоне, фрагмент плошчы Незалежнасці з боку чыгуначнага маста і фізфака БДУ, і мяне ўзварушыла будзь здаровы.

А: Як ты можаш апісаць атмасферу, якая панавала ў Бард-каледжы?

     Таццяна: Мы з іншымі ўсходнееўрапейскімі сябрамі шмат абмяркоўвалі атмасферу ў лева-ліберальных амерыканскіх каледжах. У нейкім сэнсе там прысутнічае гэтая ліберальная кансерватыўнасць: нейкія ўмоўна гатовыя схемы асэнсавання спецыфічных культурных канструктаў, і нам як прадстаўнікам іншых культур даводзілася рэструктурызаваць гэтыя схемы ў масавай свядомасці.

А: Пра якія канструкты ідзе гаворка?

     Таццяна: Скажам, нам складаней усвядоміць свае расавыя прывілеі і казаць пра прывілеі як бы ад першай асобы, таму што аб'ектыўна мы па-за гэтым кантэкстам. Белыя, але недаэмігранты. Яшчэ мы амаль усе з небагатых простых сем'яў, і гэта на фоне даволі-такі забяспечанай залатой моладзі – вось тое самае, пра што кажуць comes from money. Атрымліваецца такі мікс з умоўна каланіяльным постсавецкім і чарнобыльскім мінулым і памяццю пра дзевяностыя. І вось нам кажуць: вы белыя, у вас прывілеі. Мы, вядома ж, абураемся. Але справіліся, разабраліся, прачэкалі, як кажуць. З іншага боку, сучасная акадэмічная сістэма ЗША пры ўсёй сваёй умоўнай нягнуткасці можа шмат чаму навучыць беларуса, які хоча вучыцца.

А: Бард-каледж – установа для прафесійных пісьменнікаў. Я свядома пазбягаю слова «літаратар», таму што гаворка канкрэтна пра літаратуру, а не захапленне ёю. Пытанне вельмі папулярнае: як чалавека навучыць быць пісьменнікам? Груба кажучы, чым Каледж Бард адрозніваецца ад умоўнага літаратурнага інстытута?

     Таццяна: У мяне ёсць дзве сяброўкі, якія паступаюць на пісьменніцкія MFA (вучэбная праграма, якая дае магчымасць атрымаць ступень Master of Fine Arts – Майстры прыгожага мастацтва – заўв. Dadalog). Абедзве дарослыя таленавітыя жанчыны, якія ўжо даўно займаюцца мастацтвам і пішуць. Падманвацца не будзем, MFA у тым ліку і для нэтворкінгу, і многія за гэта гатовыя плаціць немалыя грошы.

Адной з іх, паэтцы, якая робіць перформансы, я раіла Бард, а другой, хоць яна піша выдатныя мастацкія кніжкі, не. Таму што ў звычайнай MFA праграме цябе навучаць пісаць кнігі. Навучаць, як ідэальна яе адрэдагаваць, сфармуляваць яе пасыл і стэйтмент, паспяхова яе прадаць нарэшце. Bard MFA у цэлым не пра літаратуру як высокі жанр, там ніхто не навучыць цябе пісаць кнігі. Лічыцца, што ты ўжо ўмееш іх пісаць, і гэта няважна. Ніхто не будзе лезці ў гэта тваё набраклае літаратурнае цеста, але там дадуць крытыку, якая неверагодна дапамагае, і пашыраць твае гарызонты праз інтэрдысцыплінарны падыход. Гэта дасягаецца дзякуючы таму, што прафесары – не толькі пісьменнікі, але мастакі, фатографы, скульптары, медыямастакі і музыкі.

Там пісьменнік можа адбыцца і ўсвядоміць сябе як сучасны мастак, а не машына па вытворчасці тэксту, які прадаецца. Я менавіта таму туды і паступала – па выніку ты як бы адтуль выходзіш як contemporary artist, які выкарыстоўвае гаворку і мову як медыя. Мастак, чыё медыя – тэкст.

А: Пісьменнік у ЗША – прафесія?

     Таццяна: Канешне! Як правіла, у гэта ўваходзіць выкладанне ў каледжы. Вось калі ты друкуешся і выкладаеш – то так, ты прафесійны пісьменнік.

А: Давай пагаворым цяпер пра твае тэксты. Я чытаў дзве кнігі, трэцюю яшчэ не дачытаў. І не мог выкінуць з галавы, чым даўжэй ты пішаш на рускай, тым складаней яе перакласці. Гэтаксама складана, як перакласці Платонава, ці Сокалава, ці Сарокіна. Але ў цябе не гульня са словамі і метафарамі, а апусканне ў метафізічную глыбіню, майнінг тэксту з нафты, уранавая руда, вытачаная ў сказы. Твая мова ўкараняецца ў лакальныя інтэрпрэтацыі, або выходзіць на глабальны ўзровень узаемаразумення?

     Таццяна: Я раней займалася аўтаперакладамі, але гэта была хутчэй тэрапія, чым творчасць – у мяне не атрымліваецца мастацкі пераклад, на жаль. Нядаўна для аднаго праекта я хацела перакласці свой аповед пра вірус «Унутры цябе ў тваю адсутнасць» ... І адразу ж: як перакладаць назву, калі назва – гэта ўжо наўмысна дрэнны пераклад назвы песні Бітлз «Within You Without You»? І перакладаю неяк, а розумам разумею, што гэта наогул немагчыма! І камусьці гэта дэлегаваць таксама немагчыма – ён занадта складаны. Увогуле паніка. Неперакладальнасць пазбаўляе неўміручасці!

А: Наогул ёсць адчуванне, што дакладны пераклад – гэта не галоўная мэта ў самім перакладзе, калі гаворка ідзе пра тваю прозу.

     Таццяна: Я ў цэлым спявак недакладнасці і неперакладальнасці. Мой прафесар у Бардзе, паэт і выдавец Мацвей Янкялевіч, у сваім інтэрв'ю мне з нагоды перакладаў сказаў вельмі крутую штуку, якая закранула мяне, пра тое, што паэтычны пераклад заўсёды, на яго думку, павінен падкрэсліваць дыстанцыю, паважліва нагадваць аб чужасці, далечыні, неспасцігальнасці першапачатковага вопыту, які стварыў тэкст. Таму нават дакладны пазбаўлены паэтыкі пераклад у сваёй прахалоднай аддаленасці ад арыгінала дае гэтаму арыгіналу больш глыбіні – дыстанцыя становіцца як бы дадатковым вымярэннем тэксту.

А: Але ж эвалюцыя ўсё роўна адчуваецца, што тычыцца слоўных канструкцый?

     Таццяна: Мне здаецца, усё-такі цяпер я стала пісаць на больш глабальнай мове. Навучылася выкарыстоўваць гэтыя правалы, пустоты і дыстанцыі як вымярэнні тэксту. Часам спецыяльна пішу ў думках перакладзенай з дрэннай англійскай рускай, задумваючы нейкі зваротны кульбіт як магчымасць. У пары тэкстаў я спецыяльна пакінула месца для перакладчыка – як бы прытрымала месца ў партэры. Але гэта быў чыста мастацкі прыём. Атрымліваецца тэкст, які ажыццявіцца цалкам толькі ў будучыні, як толькі (ці калі) гэтая пустата запоўніцца.

А: Усе твае тры кнігі – зборнікі невялікіх тэкстаў, хоць кожны з іх можна спакойна разгарнуць калі не ў раман, то ў аповесць дакладна. Калі адарвацца ад акадэмічнай мовы, то ў чым для цябе ключавое адрозненне паміж тэкстам, упакаваным у раман, і тэкстам, прадстаўленым апавяданнем?

     Таццяна: Мая трэцяя кніга – гэта зборнік зусiм ужо не невялікіх апавяданняў: гэта складаныя, сюжэтна моцна збітыя вялікія гісторыі з добра прапрацаванымі персанажамі, кожны з якіх перажывае трансфармацыю. Гэта якраз ужо крышку структура калі не рамана, то аповесці. І калі я зразумела, што ўжо разагнала сябе да вялікіх гісторый і што я магу трымаць у галаве тэкст на 30–50 старонак з некалькімі персанажамі, кожны з якіх мае сваю гісторыю і біяграфію, я зразумела, што гатовая напісаць вялікі раман. І тады ж зразумела, што не хачу пісаць канвенцыянальны раман, дзе герой трансфармуецца, вось гэта вось усё, чаму якраз вучаць у звычайных пісьменніцкіх школах.

А дзе можна знайсці герояў, якія не могуць змяніцца? Наогул што гэта за кантэкст, дзе перамена немагчымая? Уласна, можна здагадацца. І калі гэта зразумела, усё ўжо адбывалася само сабой: я села пісаць пра гэта апавяданне і, напісаўшы дзесьці тысяч 40 знакаў, усвядоміла, што гэта толькі пачатак. Потым напісала другую главу і адчула, што схапілася за велізарны тэкст, і ён ужо мяне не адпусціць, і я яго не адпушчу. І крыху больш чым за год быў напісаны раман.

І цяпер дакладна ведаю адрозненне: апавяданне ты заўсёды можаш змясціць у галаве ўсё цалкам, нават калі яно велізарнае. Яно ніколі не бывае большым за аўтара. Раман – заўсёды большы за аўтара. Ты як бы шарыш увагай, быццам промнем, па яго паверхні, але схапіць адразу ўсю карціну не можаш. Ну і раман – гэта як дысертацыя: даследаванне з зададзенымі параметрамі, але незададзенымі высновамі. І галоўнае: раман – гэта заўсёды выказванне ад першай асобы, і за яго нясеш значна большую адказнасць. Апавяданне – гэта дэперсаналізуемая форма, і ад яго з лёгкасцю адхрышчваешся як аўтар. А раман – гэта твой асабісты research, яго потым і абараняеш крывёю і мясам, як дысертацыю. Страшная штука ўвогуле.

А: Быў рады знайсці цябе ў спісе Нацбеста, але хоць забі не ўспомню цябе фігурантам хоць бы нейкай беларускай прэміі, і ўвогуле беларускі літаратурны працэс цябе наўмысна не заўважае. На мой погляд, ты не ўпісваешся ў беларускую літаратуру, таму што вельмі даўно з яе выйшла. Ёсць у цябе меркаванне на гэты конт?

     Таццяна: Не паверыш, у мяне няма меркавання на гэты конт! Гэтую штуку я не рэфлексавала ніколі. Здаецца, ужо некаму гэтую гісторыю распавядала ўслых, але раскажу яшчэ раз.

Я ўдзельнічала ў конкурсе маладых літаратараў імя Караткевіча, мне было 23 або каля таго. Я была зусім пачаткоўцам і жудасна хацела паўдзельнічаць у семінары для маладых літаратараў. Я не прайшла на гэты семінар, але мяне асабіста запрасіла Ганна Кісліцына, якая яго і вяла. Там мне неяк мякка патлумачылі, што праблема ў тым, што я пішу на рускай. Тут няма чым крыць: усё правільна, падтрымліваць трэба беларускамоўную літаратуру, а рускамоўныя праб'юцца самі. Якраз з гэтым усім шчыра згодна. Я не пакрыўдзілася, але заўважыла: Анціпаў таксама піша на рускай, але ён прайшоў! Мне адказалі: «Ён згадвае ў сваіх тэкстах Мінск, а ты – не».

А вось што сапраўды было крыўдна: мы з Алісай Бізяевай выпадкова хакнулі пошту конкурсу Караткевіча. Там так выйшла, што мы даслалі ім нашы тэксты, а яны вярнуліся – скрыня перапоўніўся. Таму мы падабралі да скрыні пароль, пашырылі ім сховішча, і за кошт гэтага змаглі даслаць ім свае тэксты. Гэта значыць, фактычна выратавалі конкурс! І ўбачылі, што ўзялі наогул усіх, акрамя мяне і пары нейкіх зусім ужо мутных графаманаў і гарадскіх вар'ятаў! Пасля гэтага ўсяго ў мяне цалкам выключана рэфлексія аб маім месцы ў беларускай літаратуры.

А семінар быў выдатны, я менавіта там нармальна пазнаёмілася з Марыяй Мартысевіч і Настай Манцэвіч, і тым жа Анціпавым, і іншымі класнымі хлопцамі. Але я ўсю дарогу разумела: яны займаюць сваё законнае месца, а мяне тут няма і быць не можа. Напэўна, яно так і засталося.

У любым выпадку, першая кніга, да выдання якой я маю непасрэднае дачыненне як укладальнік, адзін з рэдактараў і саініцыятар – гэта кніга на беларускай мове, «Лесвіца ў нябёсы з адной прыступкі» Андруся Белавокага. Так што мая беларускамоўная кніга заўсёды са мной, яна нікуды не знікне.

У жніўні 2020 выйдзе трэці выпуск літаратурнага часопіса «МІНКУЛЬТ-3», у якім будуць новыя тэксты Таццяны і яшчэ 10 беларускіх пісьменнікаў. Можна паўдзельнічаць у кращд-кампаніі і падтрымаць праект.