“Адміністратыўны кодэкс і гісторыя мастацтваў – зусім розныя кнігі, таму можна адзначыцца ў абодвух”

- Ільля Сін пра грамадства, беларускую літаратуру і адказнасць мастака

12.02.2020

Аўтар артыкула: Анастасія Рунец

Ільля Сін - пераможца прэміі Ежы Гедройца 2019, пісьменнік, удзельнік творчага руху “Бум-Бам-Літ”, перформер, які аднойчы выйшаў са свайго помніка, удзельнік групы "Экзарцыстычны Gesamtkunstwer” і арганізатар вялікай колькасці мерапрыемстваў. dadalog пазнаёміўся з ім на творчай вечарыне і, канешне, скарыстаўся магчымасцю ды запрасіў на інтэрв’ю.

Насця: Я б хацела пачаць з разбора адной вашай цытаты:

“Капаць ня трэба глыбока. Гэта адна з асаблівасьцяў нашага літаратурнага працэсу. Літаратура і мастацтва мала каго сёньня цікавяць. Людзей цікавяць эфэкты «ваў», якія ўласна і спараджаюць прэмію Гедройця зь вялікім прызавым фондам, які я атрымаў абсалютна выпадкова. А мастацкія працэсы, на жаль, цікавяць у нас усё меней і меней. З гэтым, дарэчы, трэба нешта рабіць, бо гэта вельмі пагрозьлівая сытуацыя для ўсіх. Нават для грамадства, даруйце за патаснае слова”.

Н: Што датычыцца інтарэса да літаратуры, як ён мяняўся з часоў Бум-Бам-Літ’у і чаму, на ваш погляд?

     Iльля: У 90-я людзі куды болей прагнулі нейкага новага экспірыенсу, унутраных адкрыццяў. Магчымасьць адаварвацца ад канапы і кудысьці паптрапіць лічылася за шчасце – не тое што цяпер. Усё нязвыклае было цікава, і нават адмоўны досвед таксама ўважаўся карысным. Сёй-той кажа, што гэты экспірыенс насамрэч не такі і новы – прынамсі, у сусветным масштабе. Не ведаю, цяжка тут меркаваць аб’ектыўна –  ды, насамрэч, і не варта. Бо галоўнае – гэта менавіта ўласная перцэпцыя. Пагадзіцеся, адно толькі пачытаць пра нейкую экзатычну страву – гэта мала. Новы досвед з’яўляецца толькі тады, калі яна дакранецца рэцэптараў твайго языка. У 90-ыя і Менск быў зусім іншы: цёмны горад, дзе амаль нічога не адбывалася. Амаль няма кавярняў, ніякіх табе лофтаў, цікавыя падзеі – гады ў рады… Цяпер меню куды больш разнастайнае, але большасць выбірае з яго ўласную канапу.

Н: То бок, чым больш з’яў, тым менш да іх інтарэса?

     I: Як ні дзіўна, але выглядае, што так. Натуральна, увага рассейваецца – і гэта заканамерна. З’явілася шмат чаго ў плане культуры спажывання. Ніхто не п’е піва на вуліцы і гарэлку ў пад’ездах. Але вось такі парадокс: рост побытавай культуры, уваходжанне ў еўрапейскую цывілізацыю, пра якую мы столькі марылі, ніякім чынам не паўплывала  на цікавасць да мастацтва. Прыкладам, культавы для мяне (і спаддзяюся, ня толькі) пластычны тэатр InZhest як быў усе сорак год свайго існавання на маргінэзе, так і застаўся, будучы пры гэтым абсалютна выбітнай з’явай. У нас неяк так атрымліваеца: лофты лофтамі, а мастацтва мастацтвам. Хаця мы ўсе, вядома, вельмі спадзяваліся, што гэта з’явы ўзаемазвязаныя. 

У чым прычыны? Ну, скажам, падыход СМІ: неяк чытаў гайд па Кастрычніцкай, у якім распавядаюць, дзе набыць новую шаўрму і якімі інгрыдыентамі яна адрозніваеца ад суседняй. А вось пра мастацкую начынку гэтага ўсяго не гаворыцца амаль нічога. Пры слове “рэцэнзія” рэдактары такіх выдання хапаюцца за рэвальвер, хаця ў суседзяў нават самыя хіпстарскія рэсурсы гэтым жанрам не грэбуюць. Таму ўзровень культуры ў нас вельмі адстае ад узроўню цывілізацыі. І ў Менску гэта відаць болей, чым нават у суседніх Кіеве або Маскве.

Н: Чаму спад інтарэса да культуры  – пагрозлівая сітуацыя для грамадства?

     I: Цяжкае пытанне. І вельмі правакацыйнае. Што цікава, яно ўзнікае выключна ў нас. Суседзі чамусьці на гэты конт не рэфлексуюць і моўчкі падтрымліваюць культуру, укладаючы ў яе ў дзясяткі разоў болей (гэта я, напрыклад, пра Польшчу) грошай, чым мы.

І сапраўды: на халеру патрэбная сучасная беларуская культура, калі мы а) можам экспартаваць актуальны прадукт з-за мяжы (пагатоў, кажуць, там ён лепшы, у чым я асабіста сумняюся. Да ўсяго, замежныя інстытуцыі, якія чамусьці падтрымліваюць культуру, самі гатовыя за гэта плаціць) і б) карыстацца ўжо назапашанымі ў аналах здабыткамі – балазе, у краіне, дзе інтэлектуальная ўласнасць цэніцца меней за электраэнергію, з гэтым наогул няма праблемаў.

Адпаведна, мы прыйшлі да цалкам рацыяльнальнай высновы, што сучасная беларуская культура грамадству не надта і патрэбная. Амаль не сумняюся, што падобная думкі прытрымліваюцца і тыя, хто наверсе. Даведайцеся, колькі ў нас атрымлівае артыст вышэйшай катэгорыі, і вы самі ў гэтым упэўніцеся.

Якія можна прывесці аргументы насуперак? Ну, напрыклад, такі: нашчадкі будуць успрымаць наш век не праз якасць соўсу ў фастфудзе, але перадусім праз мастацкія з’явы. Прычым заўважце: ім будзе да лямпачкі, колькі асобнікаў кнігі было прададзена і колькі плюшак з’еў аўтар за ейны кошт – а менавіта гэта найперш цікавіць нас у наш павярхоўны час.

Н: Гэта дрэнна, на ваш погляд?

     I: Так. Мастацтва жыве па сваіх законах, а не па законах камерцыі, і важна, каб аўтар гэта разумеў.

Зрэшты, я не тое каб надта думаў пра будучыню чалавецтва, таму для мяне такі аргумент не вельмі пераканаўчы.  Асабіста мне проста падабаецца тое, што я раблю, я атрымліваю праз гэта нейкі малавытлумачальны драйв, ратуюся ад дэпрэсіі… Вось, уласна, і ўсё тлумачэнне.

Н: За кім вы самі сочыце з літаратурнага ці ўвогуле культурнага асяроддзя?

     I: Стараюся за ўсімі, але не хапае часу.

Н: Шмат з беларусаў, якія пішуць, робяць гэта на рускай ці другой мове, і атрымліваецца, што беларусы ствараюць не беларускую літаратуру. Ці можа гэта змяніцца і які ў вас ўвогуле прагноз?

     I: Не ведаю. Літаратура – справа інтымная, і на месцы аўтара я б ствараў яе на роднай для сябе мове. Як, уласна, і сам раблю. Што да гэтай глупай і бясконцай дыскусіі: ці можна лічыць беларускімі літаратарамі тых аўтараў, якія пішуць па-руску, але жывуць у Беларусі і пазіцыянуюць сябе як беларусы.... На мой погляд, гэта бессэнсоўнае тэрміналагічнае пытанне.

Кожны змушаны прызнаць, што ёсць беларусы, якія гавораць па-руску. Нехта з такіх беларусаў піша вершы – гэта ўжо чыста паводле статыстыкі. Адпаведна, можна акрэсліць гэты пласт як “літаратура рускамоўных беларусаў”. Але так гучыць каструбавата, вядома. Рускамоўная літаратура Беларусі – значна лепей. Зрэшты, я і сам заўсёды падкрэсліваў, што не ствараю не беларускую літаратуру, а “проста літаратуру” па-беларуску. Ды і наш край ніколі не быў культурна аднародным – і, пэўна, ніколі не будзе. Застаецца толькі гэта прызнаць.

Н: Што думаеце пра новае жаночае выдавецтва Святланы Алексіевіч?

     I: Пачнем здалёк: прыватныя ініцыятывы – гэта заўсёды добра. Але я лічу, што ўсе падзелы і спробы ідэнтыфікацыі на літаратурным полі павінны адбывацца (ці, дакладней, не павінны, а могуць)  выключна паводле эстэтычных крытэрыяў. Пол, узрост, арыентацыя і памер нагі маюць тут не самую важную ролю.

Н: То бок, жанчыны не пачнуць больш пісаць, калі з’явіцца гэтае выдавецтва?

     I: Можа, і сапраўды ёсць такая жанчына, якая пакуль па нейкай прычыне не можа пісаць, а зараз ў яе будзе такая магчымасць. Аднак я ў гэтым сумняюся.

Н: Саму Святлану да якой з літаратур бы аднеслі, дарэчы?

     I: Цяжка сказаць, бо я ніколі пра гэта не думаў. Не маю патрэбы рабіць такія класіфікацыі. Да якой яна сама сябе адносіць, хай да той і адносіцца.

Н: Што вы думаеце наконт таго, что зараз менавіта мастацтва становіцца меньш, але развіваюцца крэатыўныя індустрыі?

     I: Гэта сумна. Аўтарскі прадукт  – аснова мастацкага працэсу. Не важна, пад якім соўсам ён падаецца. Аўтарскія выказванні ёсць, я бачу шмат новых цікавых праектаў, але яны часта губляюцца сярод усёй гэтай мішуры і тлуму. Падаецца, мастацтва і розныя  індустрыі рушаць у нас паралельнымі шляхамі.

Н: Як вы для сябе адрозніваеце мастацтва ад творчасці?

     I: Цяжкае пытанне. І зноў тэрміналагічнае. Ёсць такая дэмакратычная тэорыя: калі чалавек наывае нешта мастацтвам  – гэта і ёсць мастацтва. Важна тое, что ўкладае аўтар, і важная непасрэдная камунікацыя аўтара з гледачом. А яна залежыць ад абодвух суб’ектаў, ды яшчэ і ад безлічы розных фактараў. Прачнуўся ў дрэнным настроі  – ўсё цябе здаецца падманам ды прафанацыяй. Накаціў добрага віскуна – і раптам касмічныя сэнсы пачынаюць счытвацца ў кожнай прыпад’езднай лаве. Цяжка ўявіць пэўныя аб’ектыўныя крытэрыі. Я думаю, гэта ўвогуле немагчыма.

Н: Як наладзіць камунікацыю паміж мастаком і гледачом, каб яна была карыснай для кожнай стараны?

     В: Сёння гэта самае складанае пытанне, бо менавіта такой камунікацыі больш за ўсё не хапае. Ёсць што паказваць, ёсць месцы і ёсць (прынамсі, хочацца верыць) патэнцыйны глядач, але ён застаецца патэнцыйным. Таму адказ у мяне такі: трэба рабіць тое, што ты можаш і хочаш. Што да нейкіх глабальных захадаў… Думаю, яны найперш у сферы інфармацыйнай. Пазарэз патрэбны нейкі агульны партал, які б злучаў усіх актараў культурнага поля з іх аутарскай свядомасцю.

Н: Аднойчы вы выказваліся пра сітуацыю, калі ў 2018 12 чалавек зрабілі перформанс каля Аўшвіцу, а пасля былі асуджаныя. Вы сказалі, што юрыдычная рэакцыя была занадта. Я не абараняю нічыю пазіцыю зараз, але наколькі закон для мастакоў павінны быць іншым і ці павінны ўвогуле?

     I: Яна была неадэкватнай, бо артыкул меў назву “апаганьванне”. У мяне ёсць пытанне: ці можна лічыць апаганьваннем шчыры мастацкі акт, накіраваны супраць вайны – як бы ён ні быў фармалізаваны? Калі б судзілі за нейкія канкрэтныя рэчы – скажам, публічнае агаленне – пытанняў бы ў мяне не было. Але вось гэты фактар ацэначнасці ў юрыспруудэнцыі проста не можа не насцярожваць. 

Закон для мастакоў іншым быць не павінны. Гэта проста разныя плоскасці. Усе пытаюцца: “А калі я зраблю нейкае паскудства, то што, штраф не плаціць, бо это мастацтва?”. Ды не: адміністратыўны кодэкс і гісторыя мастацтваў – зусім розныя кнігі, таму можна адзначыцца ў абодвух.  У нас наогул ёсць такая праблема, калі паняцце “мастацтва” мае нейкую ацэначную характарыстыку: маўляў, калі гэта мастацтва, дык яно ўжо абавязкова нешта добрае і важнае. Я вось лічу, што гэтае паняцце абсалютна нейтральнае і не прадугледжвае ацэначнага фактару як, напрыклад, стол

Н: У чым праяўляецца адказнасць мастака?

     I: У кожнага па-свойму, гэта індывідуалізавана. Ёсць толькі адзінае агульнае правіла: ніводная жывая істотна ў выніку не павінна пацярпець, за выключэннем, хіба што, аўтара. А далей…  Мастацтва – гэта не індустрыя, у кожнага свае пытанні і адказы. Спрэчныя і канфліктныя сітуацыі заўсёды будуць. Кожны мае права рабіць, што ён хоча. Але гэта, вядома, не пазбаўляе адказнасці.